Beton Sınıfları ve Hazır Beton Kontrolü

Beton, bir betonarme binanın taşıyıcı sisteminin temel malzemesidir. Kolonlar, kirişler, perde duvarlar, döşemeler ve temel; hepsi betonun ve içindeki donatının birlikte çalışmasıyla yükleri taşır. Deprem bölgesinde ise betonun kalitesi, doğrudan can güvenliğiyle ilgilidir. Geçmiş depremlerde yıkılan binaların bir kısmında düşük dayanımlı beton, betona su katılması ve kötü uygulama gibi sorunlar tespit edilmiştir. Bu rehberde beton sınıflarını, hazır beton siparişinde ve şantiyede dikkat edilmesi gerekenleri anlattık.

Beton sınıfı nedir?

Beton sınıfı, betonun basınç dayanımını gösteren bir tanımdır. Türkiye’de kullanılan TS EN 206 ve ilgili standartlara göre beton sınıfları, C harfi ve iki sayı ile ifade edilir; örneğin C25/30, C30/37, C35/45.

• C harfi, normal ağırlıklı betonu (İngilizce “concrete”) gösterir.
• İlk sayı, silindir numunelerde beklenen karakteristik basınç dayanımını MPa cinsinden gösterir.
• İkinci sayı, küp numunelerde beklenen karakteristik basınç dayanımını gösterir.

Sayı büyüdükçe betonun basınç dayanımı artar. Ancak beton seçimi yalnızca dayanımdan ibaret değildir. Betonun maruz kalacağı çevre koşulları, örneğin donma-çözülme, nem veya kimyasal etkiler, çevresel etki sınıfları ile tanımlanır ve betonun bileşimini etkiler. Sivas gibi donma-çözülme döngülerinin yoğun yaşandığı iklimlerde ve deniz etkisindeki nemli bölgelerde, özellikle dış etkilere açık elemanlarda bu konu önemlidir.

Hangi sınıf kullanılmalı?

Kullanılacak beton sınıfı, statik proje mühendisi tarafından yönetmelik ve standartlara, yapının türüne, taşıyıcı sistemine ve çevre koşullarına göre belirlenir. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, betonarme taşıyıcı elemanlar için kullanılabilecek en düşük beton sınıfını tanımlar. Projede yazan sınıf:

• Şantiyede keyfî olarak düşürülemez,
• Farklı elemanlar için farklı olabilir; örneğin temel ile üst yapı,
• İrsaliye ve numune sonuçlarıyla doğrulanmalıdır.

Ev sahibi olarak yapılacak en doğru şey, projede hangi sınıfın öngörüldüğünü öğrenmek ve bu sınıfın şantiyede kullanıldığından emin olmaktır.

Hazır beton siparişi

Günümüzde betonarme yapılarda büyük ölçüde hazır beton kullanılır. Hazır beton, santralde kontrollü koşullarda üretilir ve mikserlerle şantiyeye getirilir. Siparişte şu bilgilerin açıkça belirtilmesi gerekir:

1. Beton sınıfı: Projede öngörülen sınıf.
2. Çevresel etki sınıfı: Donma-çözülme gibi koşullara göre.
3. Kıvam: Dökülecek elemana ve döküm yöntemine uygun işlenebilirlik.
4. En büyük agrega boyutu: Donatı sıklığına ve eleman boyutuna göre.
5. Miktar ve döküm zamanı: Mikserlerin ara vermeden gelmesi için planlama.
6. Özel gereksinimler: Soğuk hava katkıları, su geçirimsizlik gibi.

Kış aylarında dökülecek betonlar için soğuk hava önlemleri, tedarikçiyle önceden konuşulmalıdır. Ayrıntılar: kışın inşaat.

Teslimde kontrol: irsaliye

Her mikser, beraberinde bir irsaliye getirir. İrsaliyede betonun sınıfı, miktarı, üretim saati ve diğer bilgiler yer alır. Teslimde şunlar kontrol edilmelidir:

• İrsaliyedeki beton sınıfı, siparişle ve projeyle aynı mı?
• Betonun üretim saati ile şantiyeye varış saati arasında aşırı bir süre geçmiş mi?
• Beton görsel olarak homojen mi, ayrışma var mı?

Bu kontroller, döküm başlamadan yapılmalıdır. Uygun olmayan bir mikser geri gönderilmelidir.

Betona su katmak: en yaygın ve en tehlikeli hata

Şantiyede sık karşılaşılan bir yanlış uygulama, betonun daha kolay dökülmesi için mikserde veya pompada betona su eklenmesidir. Bu uygulama:

• Betonun su/çimento oranını artırır,
• Dayanımı düşürür,
• Betonun geçirimliliğini artırarak donatının paslanmasını kolaylaştırır,
• Donma-çözülmeye karşı dayanıklılığı azaltır.

Yani betona eklenen her kova su, binanın güvenliğinden ve ömründen bir parça götürür. Daha akıcı bir beton gerekiyorsa, bu tedarikçiyle konuşularak uygun katkı maddeleriyle sağlanmalıdır. AlbayrakZ Yapı olarak şantiyelerimizde betona su eklenmesine izin vermeyiz.

Numune alma

Her beton dökümünde, belirli miktarda betondan numune alınır. Numuneler standartlara uygun kalıplarda hazırlanır, uygun koşullarda saklanır ve laboratuvarda belirli yaşlarda kırılarak test edilir. Yapı denetim kuruluşu bu süreci takip eder. Numune sonuçları, dökülen betonun gerçekten öngörülen sınıfta olup olmadığını gösterir.

Numune sonuçları beklenenin altında çıkarsa, ek incelemeler gündeme gelir; gerekirse yapıdan karot numunesi alınarak betonun yerindeki dayanımı belirlenir. Yapı denetimin rolü için bu yazımıza bakabilirsiniz.

Yerleştirme ve vibrasyon

Doğru sınıfta beton, doğru yerleştirilmezse beklenen performansı göstermez. Döküm sırasında dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

• Beton, ayrışmayı önlemek için çok yüksekten dökülmemelidir.
• Vibratörle yeterli ve eşit şekilde sıkıştırılmalıdır; bu, betonun içindeki hava boşluklarını giderir ve donatıyla iyi kenetlenmesini sağlar.
• Aşırı vibrasyon da ayrışmaya yol açabilir; dengeli uygulanmalıdır.
• Kolon diplerinde ve donatının sık olduğu bölgelerde boşluk kalmamasına özellikle dikkat edilmelidir.

Kür bakımı

Kür, betonun dökümden sonraki ilk günlerde nemli ve uygun sıcaklıkta tutulmasıdır. Kür yapılmayan betonun yüzeyi hızla kurur; çatlaklar oluşabilir ve dayanım beklenen seviyeye ulaşmayabilir. Yazın sıcak ve rüzgârlı havalarda sulama veya örtme, kışın ise dondan koruma kür bakımının temelidir.

Döküm öncesi kalıp ve donatı kontrolü

Beton ne kadar kaliteli olursa olsun, içine yerleştirildiği kalıp ve donatı projeye uygun değilse eleman beklenen performansı gösteremez. Bu nedenle her döküm öncesinde şu kontroller yapılmalıdır:

• Kalıp: Ölçüleri projeye uygun mu, sağlam ve sızdırmaz mı, iç yüzeyi temiz mi?
• Donatı: Çaplar, aralıklar ve adetler projeyle uyumlu mu; etriye sıklaştırmaları ve kanca uçları doğru mu; bindirme boyları yeterli mi?
• Pas payı: Donatı ile kalıp yüzeyi arasında yeterli mesafe var mı, mesafe takozları yerleştirilmiş mi?
• Tesisat boşlukları: Gerekli kılıf ve boşluklar yerinde mi?
• Temizlik: Kalıp içinde tel parçası, talaş, toprak veya buz kalmış mı?

Bu kontroller beton döküldükten sonra yapılamaz; kalıp ve donatı betonun altında kalır. Yapı denetim kuruluşunun kontrolüne ek olarak, yüklenicinin kendi iç kontrolünü yapması ve fotoğraflarla kayıt altına alması, kalitenin en güçlü güvencesidir.

Donatı çeliği de önemli

Betonarme, beton ile donatı çeliğinin birlikte çalışmasıdır. Kullanılan donatı çeliğinin standartlara uygun sınıfta olması, paslı ve hasarlı olmaması ve projede öngörülen çaplarda kullanılması gerekir. Donatı çeliğinden de numune alınarak testler yapılabilir. Şantiyede uzun süre açıkta bekleyen donatının yüzeyinde hafif pas oluşabilir; ancak pul pul dökülen ciddi korozyon kabul edilmemelidir.

Deprem güvenliği ile ilişkisi

Deprem sırasında taşıyıcı elemanlar büyük kuvvetlere maruz kalır. Düşük dayanımlı veya kötü yerleştirilmiş beton, donatıyla birlikte çalışamaz; kolon ve kirişler beklenmedik şekilde hasar görebilir. Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun etkisindeki bölgelerde, yani hem Marmara çevresinde hem Kelkit Vadisi hattında, beton kalitesi pazarlık konusu olmamalıdır. Ayrıntılar: deprem yönetmeliği, depreme dayanıklı yapı.

Ev sahibi için kontrol listesi

• Projede hangi beton sınıfı öngörüldü?
• Hazır beton firması ve sipariş bilgileri belli mi?
• İrsaliyeler teslimde kontrol ediliyor mu?
• Betona su eklenmediğinden emin misiniz?
• Numuneler alınıyor ve sonuçları paylaşılıyor mu?
• Vibrasyon ve kür bakımı düzenli olarak yapılıyor mu?

Standartlar değişebilir; bu yazı genel bilgi amaçlıdır. AlbayrakZ Yapı olarak projelerimizde beton sınıfını, irsaliyeleri ve numune sonuçlarını yapı sahipleriyle paylaşıyoruz. Ayrıntılar için konut ve apartman projeleri sayfamıza bakabilir, 0533 659 21 71 numarasından bize ulaşabilir ya da iletişim sayfamızdaki formu doldurabilirsiniz.