Bina Deprem Yönetmeliği: Ev Sahibinin Bilmesi Gerekenler

Türkiye bir deprem ülkesi. Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun etkisindeki bölgeler, batıda Marmara çevresinden doğuda Kelkit Vadisi hattına kadar, tarih boyunca büyük depremlere tanıklık etmiştir. Bir ev ya da apartman yaptırırken “depreme dayanıklı mı?” sorusu bu yüzden hayati önemdedir. Bu sorunun teknik cevabı Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’ndedir. Bu rehberde yönetmeliğin ev sahipleri için ne anlama geldiğini, mühendislik ayrıntısına boğmadan anlattık.

Yönetmelik ne zaman değişti, ne değişti?

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (kısaca TBDY 2018), 18 Mart 2018’de Resmî Gazete’de yayımlandı ve 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi. Önceki yönetmeliğe göre en önemli değişiklikler şunlardır:

• Deprem bölgesi dereceleri kaldırıldı. Eskiden Türkiye beş deprem bölgesine ayrılıyordu; “1. derece deprem bölgesi” gibi ifadeler bu sistemden gelir. Artık tasarımda bu dereceler kullanılmaz.
• Konuma özel tehlike değerleri geldi. AFAD’ın hazırladığı Türkiye Deprem Tehlike Haritası, her konum için ayrı yer hareketi değerleri verir. Tasarım, parselin koordinatlarına göre bu değerlerle yapılır.
• Zemin etkisi daha ayrıntılı ele alındı. Zemin sınıfları ve bunların deprem hareketine etkisi daha kapsamlı tanımlandı.
• Performans hedefleri ve tasarım yaklaşımları güncellendi. Bina yüksekliği ve kullanım amacına göre farklı tasarım ve değerlendirme yaklaşımları tanımlandı.

Bu yüzden bugün biri size “burası kaçıncı derece deprem bölgesi?” diye sorduğunda doğru cevap şudur: Tasarımda artık derece değil, parsele özel değer kullanılır.

Deprem tehlike haritası: konuma özel tasarım

AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası, herkese açık bir sistem üzerinden koordinat girilerek sorgulanabilir. Harita, bir konumda belirli olasılıklarla beklenen yer hareketi büyüklüklerini verir. Statik proje mühendisi bu değerleri alır, zemin sınıfına göre düzeltir ve binanın tasarımında kullanır.

Bu sistemin pratik sonucu şudur: Aynı ilçede, hatta birbirine yakın iki parselde bile tasarım değerleri farklı olabilir. Fay hattına yakınlık ve zemin koşulları bu farkın başlıca nedenleridir. Konuyu uygulama tarafıyla birlikte depreme dayanıklı yapı yazımızda ayrıca ele aldık.

Zemin sınıfı: aynı deprem, farklı sarsıntı

Yönetmelik, zeminleri deprem dalgalarını iletme özelliklerine göre sınıflara ayırır. Sağlam kaya zeminlerde sarsıntı daha sınırlı kalırken, yumuşak ve kalın zeminlerde deprem hareketi büyüyebilir. Bu nedenle zemin sınıfı, binanın tasarımında kullanılan deprem yüklerini doğrudan değiştirir. Zemin sınıfının belirlenmesi için zemin etüdü gerekir; ayrıntılar zemin etüdü rehberimizde.

Düzensizlikler: depremin sevmediği binalar

Yönetmelik, binaların deprem davranışını olumsuz etkileyen düzensizlikleri tanımlar ve sınırlar. Ev sahiplerinin bilmesi gereken en önemlileri şunlardır:

1. Yumuşak kat ve zayıf kat: Bir katın, genellikle zemin katın, üst katlara göre çok daha az rijit veya dayanımlı olması. Zemin katı dükkân ya da otopark olarak boş bırakılan, üst katları duvarlarla dolu binalar bu riske açıktır. Geçmiş depremlerde bu tür zemin katların çöktüğü sıkça görülmüştür.
2. Burulma düzensizliği: Binanın taşıyıcı elemanlarının planda dengesiz yerleşmesi; deprem sırasında binanın kendi ekseni etrafında dönmeye zorlanması.
3. Döşeme süreksizlikleri: Döşemelerde büyük boşluklar veya ani kat farkları.
4. Taşıyıcı sistem süreksizliği: Üst kattaki bir kolonun alt katta devam etmeyip bir kirişin üzerine oturması gibi durumlar.
5. Kısa kolon: Kolonun yanına sonradan örülen duvar veya bant pencerelerle kolonun serbest boyunun kısalması; deprem sırasında bu kolonlar kesme etkisiyle kırılabilir.

Bu düzensizliklerin bir kısmı projede, bir kısmı ise binanın kullanımı sırasında sonradan yapılan değişikliklerle ortaya çıkar. Zemin kattaki bir dükkânın vitrinini genişletmek için duvar kaldırmak veya kolon kesmek, binanın deprem davranışını tamamen değiştirebilir. Bu konuda tadilatta izin gerektiren işler yazımıza da bakabilirsiniz.

Proje iyi, peki şantiye?

Yönetmeliğe tam uygun bir proje, ancak şantiyede birebir uygulanırsa işe yarar. Geçmiş depremlerde hasar gören binaların önemli bir kısmında sorun, projeden çok uygulamadaydı. Şantiyede kritik kontrol noktaları şunlardır:

• Donatı çapı ve aralığı: Projede yazan çap ve aralıkta demir kullanılması.
• Etriye sıklaştırması: Kolon ve kiriş uçlarında etriyelerin projede belirtilen sıklıkta olması ve uçlarının 135 derece kıvrılarak çekirdek betona kenetlenmesi.
• Kolon-kiriş birleşimleri: Birleşim bölgelerinde etriyelerin eksik bırakılmaması.
• Pas payı: Donatının betonun içinde yeterli örtüyle kalması; paslanmaya ve yangına karşı koruma.
• Beton sınıfı ve kalitesi: Projede öngörülen sınıfta hazır beton kullanılması, betona su katılmaması, vibrasyon ve kür bakımı. Ayrıntılar: beton sınıfı seçimi.
• Soğuk hava önlemleri: Kış aylarında taze betonun dondan korunması. Ayrıntılar: kışın inşaat.

Yapı denetim kuruluşu bu aşamaları denetler; beton numuneleri laboratuvarda test edilir. Ancak ev sahibinin de bu süreçten haberdar olması, sorulması gereken soruları bilmesi faydalıdır. Yapı denetimin rolü için bu yazımıza bakabilirsiniz.

Taşıyıcı olmayan elemanlar da önemlidir

Deprem güvenliği denince akla yalnızca kolon, kiriş ve perde duvarlar gelir. Oysa depremde can kayıplarının ve yaralanmaların bir kısmı, taşıyıcı olmayan elemanlardan kaynaklanır: devrilen bölme duvarlar, düşen cephe kaplamaları, bacalar, parapetler, asma tavanlar ve sabitlenmemiş ağır eşyalar. Yönetmelik bu elemanlar için de kurallar içerir. Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

• Bölme duvarların kolon ve kirişlere uygun şekilde bağlanması, özellikle yüksek ve uzun duvarlarda hatıl kullanılması,
• Çatıdaki baca ve parapetlerin devrilmeye karşı sabitlenmesi,
• Cephe kaplamalarının ve dış cephe elemanlarının mekanik olarak tutturulması,
• Kombi, su deposu, dolap gibi ağır ekipmanın duvara sabitlenmesi.

Bu önlemler görece düşük maliyetlidir ama deprem sırasında büyük fark yaratır.

Müstakil evler de yönetmeliğe tabi

“Tek katlı bir ev için bu kadar hesap gerekir mi?” sorusuyla sık karşılaşırız. Cevap evettir. Müstakil evler de taşıyıcı sistem kurallarına tabidir. Köylerde sıkça görülen, yönetmelik dışı yığma yapılar ve ağır toprak damlı evler, geçmiş depremlerde en çok can kaybına yol açan yapılar arasındadır. Küçük bir evde de düzenli bir taşıyıcı sistem, sağlam bir temel ve doğru uygulanmış donatı hayat kurtarır.

Mevcut binalar: değerlendirme ve dönüşüm

Eski yönetmeliklere göre yapılmış binalar otomatik olarak güvensiz değildir; ancak bugünkü bilgiyle değerlendirildiğinde yetersiz kalabilirler. Bir binanın deprem performansının bilinmesi için değerlendirme yapılması gerekir. 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespiti, Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlarca yapılır. Tespit sonucuna göre güçlendirme veya yeniden yapım seçenekleri değerlendirilir. Ayrıntılar: güçlendirme mi, yeniden yapım mı.

Ev sahibi olarak sorulacak sorular

Bir yükleniciyle görüşürken şu soruları sormaktan çekinmeyin:

• Zemin etüdü yapılacak mı, raporu görebilir miyim?
• Statik proje hangi yönetmeliğe göre hazırlanıyor?
• Hangi beton sınıfı kullanılacak, numune sonuçlarını paylaşacak mısınız?
• Beton dökümlerinden önce donatı kontrolü nasıl yapılıyor?
• Zemin katta geniş açıklık isteğim deprem güvenliğini etkiler mi?
• Kış aylarında beton dökülecekse hangi önlemler alınacak?

Mevzuat değişebilir; bu yazı genel bilgi amaçlıdır. AlbayrakZ Yapı olarak Türkiye genelindeki projelerimizde yönetmeliğe tam uyumu ve şantiyede birebir uygulamayı temel ilke olarak görüyoruz. Ayrıntılar için konut ve apartman projeleri sayfamıza bakabilir, 0533 659 21 71 numarasından bize ulaşabilir ya da iletişim sayfamızdaki formu doldurabilirsiniz.